Ina tū koe i te taha o tētahi cycad, ina titiro ake rānei koe ki te kite i tētahi manu iti e rere ana i mua — kua whakaaro koe: i kite ēnei oranga mōhio i te rangatiratanga o ngā tainasoa? Ko rātou ngā "kōhatu ora" e noho tahi ana me tō tātou ao, ko ngā "tangata whenua" tūturu o te wā o ngā tainasoa. I tēnei rā, kia mōhio tātou ki ēnei "hoa noho tainasoa" kua whiti i ngā rau miriona tau, ā, kei te noho tonu i tō tātou taha.
Te Whakapapa o Ngā Tipu Tawhito
He mea nui ngā cycad i roto i te tahua kai o ngā tainasoa. Ka taea te whai i ō rātou takenga mai i te wā Devonian, tata ki te 350 miriona tau ki muri. Ko te nuinga o ngā kōiwi cycad i kitea i ēnei rā nō te wā Permian, engari i rongonui puta noa i te ao i te wā Mesozoic, mai i te Triassic ki te Cretaceous. Ko ō rātou rau pakari, huruhuru me ngā kātua momona i whakarato i te kaha nui mō ngā tainasoa kai otaota nui. I roto i ngā moenga kōiwi tainasoa puta noa i Haina - tae atu ki a Zigong me Gansu - he maha ngā wā ka kitea e ngā kaipūtaiao ngā kōiwi rau cycad kua tiakina i te taha o ngā tapuwae me ngā wheua o ngā tainasoa.
He pūrākau te Ginkgo i roto i te ao tipu — kotahi anake te momo ora o tōna akomanga, o tōna raupapa, o tōna whānau, me tōna puninga: ko Ginkgo biloba, e tū motuhake ana. I puta tuatahi mai te ginkgo i te 345 miriona tau ki muri i te wā Carboniferous, ā, i horapa puta noa i te ao i te wā Mesozoic. I roto i ngā kōiwi Cretaceous o te Jehol Biota i kitea i te Porowini o Liaoning, i kitea ngā rau ginkgo i tanumia tahitia me ngā tainasoa huruhuru me ngā manu taketake. Ko te oranga tonutanga o te ginkgo tae noa ki tēnei rā nā tōna kaha whakamiharo: ko ngā matū matū i roto i ōna rau e ātete ana ki ngā pepeke me ngā mate, ko te paparanga o waho o ōna purapura kei roto ngā matū patu huakita. I te mutunga o te ngahuru, ko aua rau koura, āhua pā, he mihi i tukuna puta noa i ngā rau miriona tau.
Ko te Metasequoia (rakau whero o te ata), te Sequoia (rakau whero o te takutai), te Sequoiadendron (rakau sequoia nunui), me te maha o ngā momo cypress, he tūpuna tika katoa i tipu tahi me ngā tainasoa. I roto i te Papa Whenua Motu o Petrified Forest rongonui i te taha hauauru o te Hononga o Amerika, ko te rakau nui kua petrified i ahu mai i te mutunga o te Triassic - te wā tonu i tīmata ai te tipu o ngā tainasoa. Ko ēnei rākau teitei i hanga i ngā whenua ngahere tuatahi i noho ai ngā tainasoa. He mea whakamiharo te kitenga o Metasequoia i te Porowini o Hubei, Haina, i te tau 1941 - i tapaina he "kohatu ora" nā te mea i whakapono ngā kaipūtaiao kua ngaro, e mōhiotia ana mai i ngā tuhinga kohatu anake.
Ngā Toto Onamata i roto i te Ao Kararehe
He tino rite te āhua me te momo noho o ngā korokotairo, ngā araikara, me ngā kawakawa o ēnei rā ki ō rātou tūpuna o te wā Cretaceous. Hei tauira, i noho te Sarcosuchus rongonui i Āwherika i te 110 miriona tau ki muri, tae atu ki te 12 mita te roa, ā, ko ia te kaipahua matua o tōna wā. Kua whakamātauhia ko tā rātou rautaki hopu-pehipehi-haurua-wai he "hoahoa" tino angitu, i tukuna iho i roto i ngā huringa nui o te taiao. Ko te ngākau uaua o te korokotairo he whā ngā rūma me ngā tauira pākia ahurei, koia ngā āhuatanga i āwhina i a rātou kia ora i te ngaromanga nui 66 miriona tau ki muri.
Ko te tuatara, e noho ana i ētahi moutere o Aotearoa, ko ia anake te māngai e ora tonu ana o te ota Rhynchocephalia. He tino kanorau tēnei rōpū i te wā o te Triassic, i noho tahi me ngā tainasoa o mua. He tino puhoi te tere whanaketanga o te tuatara — he tata rite tonu te hanganga o tōna angaanga me te "kanohi parietal" tuatoru (he okana e kite ana i te māramatanga) ki ērā o ōna tūpuna tawhito mai i te 200 miriona tau ki muri. He rite te ako i te tuatara ki te titiro mā roto i te matapihi ora ki roto i ngā ngārara taketake o te wā tainasoa.
Ahakoa e noho ana rātou i te moana, he mea whakamiharo te noho tonu o ngā pāpaka hōiho. Nō te subphylum Chelicerata rātou, ā, he whanaunga tata atu rātou ki ngā pūngāwerewere me ngā kopiona i ngā pāpaka tūturu. Nō te wā Ordovician ngā tūpuna tawhito o ngā pāpaka hōiho, ā, i whakatūria te momo pāpaka hōiho hou i te 200 miriona tau ki muri. He mea nui rawa atu ō rātou toto kikorangi ahurei (kei roto ngā iona parahi) mō ngā whakamātautau hauora. I a ngā tainasoa e noho ana i te whenua, i kopikopiko ngā tūpuna o ngā pāpaka hōiho i ngā moana pāpaku - ā, kei te mau tonu te āhua o ēnei rā.
Ehara i te mea whakamiharo noa iho ēnei "tāngata noho tata o ngā tainasoa". He pūranga ora ēnei o te hītori whanaketanga o te Ao. Kei roto i ō rātou ira, i ngā tikanga ā-tinana, me ngā mahi ā-taiao ngā kī ki te mārama ki ngā rautaki urutau o te ao onamata. I taua wā anō, he maha o rātou e tūtaki ana ki ngā tūmomo riri hou pēnei i te whakangaromanga o ngā nohoanga me te huringa āhuarangi. Ko te tiaki i a rātou ko te tiaki i tētahi ao ahurei, e puta tonu ana.
A te wā e whai ake nei ka toro atu koe i ngā uaua o te rau ginkgo, ka miharo rānei koe ki te titiro tawhito o te korokotairo, kia mahara - kei te pā atu koe ki tētahi mahara ora e horapa ana i te wā o ngā tainasoa. Kei konei tonu rātou, e noho tahi ana me tātou, e kōrero ana i tētahi kōrero mō te hohonutanga o te wā me te manawanui o te ao.
Wā tuku: Hurae-28-2026
